( در آسمان ) پرواز مىكند نيست مگر اينكه امتهايى همانند شما هستند ، ما هيچ چيز را در اين كتاب فروگذار نكرديم سپس همه آنها به سوى پروردگارشان جمع و محشور مىشوند « داده‌ايم . و گفتيم زندگى بسيارى از حيوانات آميخته با نظام جالب و شگفتانگيزى است ، چه مانعى دارد كه اين اعمال بيانگر نوعى عقل و شعور در آنها باشد ؟ چه لزومى دارد كه همه اينها را به غريزه تقسيم كنيم ؟ در اين صورت نوعى از حشر و حساب براى آنها متصور خواهد بود ( شرح بيشتر اين موضوع را در جلد پنجم صفحه 224 به بعد ذيل آيه فوق مطالعه فرمائيد ) . اين احتمال نيز در تفسير آيه مورد بحث وجود دارد كه منظور از « جمع » نقطه مقابل « بث » ( پراكندن ) است ، به اين معنى كه « بث » اشاره به آفرينش و گسترش انواع موجودات زنده و جنبندگان است ، سپس مىفرمايد هر گاه خدا بخواهد آنها را « جمع » كرده و نابود يا منقرض مىسازد . همانگونه كه در طول تاريخ تا كنون بسيارى از انواع جنبندگان در روى زمين گسترش عجيبى پيدا كرده ، و در زمانى بعد از آن منقرض و جمع شده‌اند ، هم گسترش آنها به دست خدا است و هم جمع آنها ، و در حقيقت شبيه آياتى است كه مىگويد : حيات دهنده خدا است ، و ميراننده هم او است . در اين صورت مساله حساب و جزاى حيوانات در اين آيه مطرح نخواهد شد . ستارگان مسكون آسمان از نكات قابل ملاحظه اى كه از اين آيه استفاده مىشود اين است كه دلالت بر وجود انواع موجودات زنده در آسمانها دارد ، گرچه هنوز دانشمندان به صورت قاطعى در اين زمينه قضاوت نمىكنند ، همين قدر سربسته مىگويند : در ميان كواكب آسمان به احتمال قوى ستارگان زيادى هستند كه داراى موجودات زنده‌اند ،